Sâm Ngọc Linh là gì? Vì sao được xem là Quốc bảo của Việt Nam?

Trong thế giới thảo dược, nhân sâm từ lâu đã được xem là "vị thuốc đứng đầu" giúp bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, ít ai biết rằng ngay tại Việt Nam có một loại sâm quý hiếm với hàm lượng dược chất vượt xa cả Sâm Hàn Quốc hay Sâm Mỹ. Vậy Sâm Ngọc Linh là gì và điều gì đã khiến loài thảo dược này được phong tặng danh hiệu cao quý - "Quốc bảo của Việt Nam"? Hãy cùng khám phá chi tiết qua bài viết dưới đây.

1. Sâm Ngọc Linh là gì?

1.1 Định nghĩa và nguồn gốc

Sâm Ngọc Linh là loài sâm đặc hữu chỉ có ở Việt Nam. Loài cây này sinh trưởng tự nhiên dưới tán rừng nguyên sinh quanh khối núi Ngọc Linh – nơi giáp ranh giữa hai tỉnh Quảng Nam và Quảng Ngãi (Kon Tum cũ), ở độ cao từ 1.500m đến 2.200m so với mực nước biển.

Sâm Ngọc Linh là loài sâm đặc hữu chỉ có tại Việt Nam.

Cây Sâm Ngọc Linh - Được mệnh danh là Quốc bảo Việt Nam.

Theo sách Sâm Việt Nam và một số cây thuốc họ nhân sâm của PGS, TS Nguyễn Thượng Dong, “cây Sâm Việt Nam là cây thuốc giấu của đồng bào dân tộc Xơ Đăng sống trên vùng núi cao thuộc 2 tỉnh Quảng Nam và Kon Tum cũ (Quảng Ngãi).Thân thảo sống đan xen trong quần thể thực vật đa dạng vùng rừng núi hiểm trở, lạnh và mây mù gần như quanh năm, không có cư dân. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ địch đánh phá ác liệt một số làng đồng bào dân tộc và các cơ quan lãnh đạo kháng chiến của tỉnh Kon Tum đã sơ tán vào một số nơi trong vùng núi Ngọc Linh sâu thẳm này.

Cho đến nay, chưa ai biết cây Sâm này có từ bao giờ và đã dùng làm thuốc từ lúc nào. Theo lời kể của các cán bộ cách mạng lão thành Phan Quyết và Trần Kiên người đã từng sống với đồng bào vùng này và được các “già làng” chỉ cho một số thuốc quý của bà con dân tộc, trong đó có cây thuốc “giấu” vào những năm 1952-1953. Các ông đã xem nó như vị thuốc “hộ thân” rất quý luôn luôn đem theo trong người và dùng cho mọi trường hợp ốm đau và bồi dưỡng sức khỏe. Ngoài ra người dân địa phương chủ yếu là già làng và người chủ gia đình dùng cây thuốc “giấu” này cho những người thân bị đau nặng, cho những chuyến đi rừng xa săn bắn, tìm “quế rừng”... Cây Sâm còn có tên địa phương là “ngải rom con” vì hình dạng của phần thân rễ có đốt giống như “con rơm” và có liên quan đến truyền thuyết “Ngậm ngải tìm trầm”.

Theo bác sĩ Xo Krơn (Lê Văn Sĩ), bác sĩ Xô Lê Tăng và các cán bộ ở địa phương cho biết, gia đình của các ông đã dùng cây thuốc này từ lâu khi có người trong gia đình bị bệnh nặng, rắn cắn và cả các bệnh thông thường như đau bụng cũng rất không hiệu.

Năm 1973, vào lúc 16 giờ ngày 19 tháng 03 đoàn Điều tra dược liệu Ban Dân Y khu 5 do Dược sỹ Đào Kim Long và Nguyễn Châu Giang hướng dẫn đã phát hiện được một loài Panax mọc thành quần thể ở độ cao 1800m tại vùng Ngọc Lây, huyện Đắk Tô, tỉnh Kon Tum, và đặt tên là “sâm đốt trúc” với tên khoa học sơ bộ xác định là Panax articulatus L., họ nhân sâm (Araliaceae).

Năm 1974, qua báo cáo của Dược sỹ Nguyễn Thới Nhân về kết quả phân tích sơ bộ thành phần hóa học cây Sâm K5 so với cây Sâm Triều Tiên và Sâm Tam Thất Khu ủy Khu 5 đã cho bảo vệ chặt chẽ vùng Sâm này và cũng từ đấy Sâm K5 được sử dụng để chữa bệnh có hiệu quả cho các thương bệnh binh, cán bộ và nhân dân

Trải qua hơn 30 năm Sâm K5 còn gọi là Sâm Ngọc Linh hay Sâm Việt Nam, một loài sâm đặc hữu của nước ta đã được thế giới biết đến với tên khoa học là Panax vietnamensis Ha et Grushv. (Hà Thị Dụng và Grushvisky, 1985)”.

1.2 Hình thái thực vật

Cây thảo, sống nhiều năm nhờ thân rễ, cao khoảng 40 – 60cm, đôi khi trên 1m. Thân rễ nạc, đường kính 1 – 3,5 cm. Ở cuối thân rễ có rễ củ thường ít phát triển, có dạng con quay, hình trụ, đôi khi có dạng hình người, màu vàng nhạt, mang nhiều rễ con và có vân ngang. Thân rễ to nhất được phát hiện năm 1978, dài 90 cm, có 62 vết sẹo và nặng 710g.

Cây sâm trồng có rễ củ phát triển hơn và thường có ba dạng: dạng củ cà rốt, dạng con quay và phổ biến là dạng một bó củ.

Thân mọc thẳng đứng, màu xanh hoặc hơi tím, đường kính 5 – 8 mm, thường rụng hằng năm sau mùa sinh trưởng. Tuy vậy, đôi khi có 2- 3 thân vẫn tồn tại vài năm. Thân rễ có thể phân nhánh nhiều lần và hình thành một bụi sâm nhưng rất hiếm.

Lá kép hình chân vịt, mọc ở đỉnh thân. Cuống lá kép dài 2 – 12 cm, mỗi lá kép thường có 5 lá chét hình trứng ngược, hình mác hoặc bầu dục, mép khía răng cưa, đầu lá nhọn, đôi khi có mũi nhọn, gốc lá hình nêm. Lá chét ở giữa lớn nhất dài 15cm, rộng 3 – 5 cm. Gân lá hình lông chim, thường có 10 cặp, gân phụ hình mạng. Phiến lá màu xanh lục, mảnh, dễ rách, có nhiều lông cứng dài 1 – 2 mm, mặt dưới ít hơn.

Cây nảy mầm từ hạt chỉ có 1 lá kép với 5 lá chét, năm thứ 3 đa số 2 lá kép, năm thứ 4 đa số 3 lá kép, năm thứ 5 và 6 đa số 4 – 5 lá kép, rất hiếm gặp cây 6 lá kép.

Cụm hoa thường xuất hiện ở cây có 3 lá kép trở lên. Cuống cụm hoa dài 10 – 12cm mang một tán đơn ở tận cùng, đôi khi có thêm 1 – 4 tán phụ hay một hoa đơn ở phía dưới tán chính. Mỗi cụm hoa có 50 – 120 hoa, cuống dài 1 – 1,5 cm. Phan Văn Đệ, I.V. Grushvisky, N.T. Skortsova, 1987 cũng đã quan sát thấy 2 kiểu cụm hoa bất thường trong vườn trồng bằng đoạn thân rễ ở độ cao 1800m. Mẫu số 1 có tán hoa dày, dạng hình cầu; mẫu số 2 có tán hoa thưa, dạng elip.

Hoa màu vàng lục nhạt, đường kính 3 – 4 mm, gồm 5 lá đài hợp thành hình chuông, trên chia thành 5 răng nhỏ, hình tam giác, dài 1 – 1,5 mm, 5 cánh hoa, 5 nhị màu trắng, dài 1,5 – 2 mm. Bao phấn hình xoan, đính lưng, đĩa hoa hơi lồi. Bầu cao 1 – 1,5 mm, có 2 lá noãn, nhưng thường chỉ có 1 lá noãn phát triển. Hoa thường nở vào buổi sáng từ 9 giờ đến 11 giờ. Lúc này nhiệt độ không khí khoảng 18 – 20°C và độ ẩm 85 – 90%. Hoa nở dần từ ngoài vào và từ dưới lên. Đài hoa rụng 1 - 2 ngày sau khi nở và tán bắt đầu kết quả. Mùa hoa thay đổi tùy theo vùng nhưng thường bắt đầu từ tháng 4 đến tháng 6.

Lá và hoa Sâm Ngọc Linh.

Lá và hoa Sâm Ngọc Linh.

Quả mọng, khi chín màu đỏ tươi, có chấm đen ở đỉnh. Quả chủ yếu có 1 hạt dạng hình thận, một số ít quả hình cầu dẹt chứa 2 hạt. Thỉnh thoảng gặp quả khi chín không có chấm đen giống như quả của nhân sâm. Hạt màu trắng hay màu vàng nhạt, dài 6 – 8 mm, rộng 5 – 6 mm, dày 2mm, bề mặt có nhiều chỗ lồi lõm. Trọng lượng trung bình của một quả là 275 mg và một hạt là 75mg.

Quả Sâm Ngọc Linh.

Quả Sâm Ngọc Linh.

Mùa quả: tháng 7 – 9. Ở triển phía đông Ngọc Linh thuộc tỉnh Quảng Nam mùa ra hoa kết trái có thể chậm hơn 1 tháng so với vùng sâm thuộc triền phía tây thuộc tỉnh Kon Tum.

Thông tin tổng quan

Chi tiết

Tên khoa học

Panax vietnamensis Ha et Grushv.

Họ

Ngũ gia bì (Araliaceae)

Phân bố tự nhiên

Khối núi Ngọc Linh (Quảng Nam & Quảng Ngãi)

Môi trường sống

Đất thổ nhưỡng giàu mùn, ẩm ướt dưới tán rừng già (Độ cao >1.500m)

2. Vì sao Sâm Ngọc Linh được xem là Quốc bảo của Việt Nam?

Không phải ngẫu nhiên mà Chính phủ Việt Nam phê duyệt Sâm Ngọc Linh là Sản phẩm Quốc gia và tôn vinh là "Quốc bảo Việt Nam". Giá trị độc tôn của loài sâm này đến từ 3 yếu tố cốt lõi:

2.1. Hàm lượng Saponin cao nhất thế giới

Chất lượng của các loài nhân sâm được đánh giá dựa trên hàm lượng Saponin (hoạt chất sinh học chính mang lại tác dụng trị liệu).

  • Sâm Triều Tiên / Hàn Quốc: Chứa khoảng 24 – 26 loại Saponin.

  • Sâm Mỹ / Sâm Trung Quốc: Chứa khoảng 14 – 15 loại Saponin.

  • Sâm Ngọc Linh: 84 loại Saponin.

Đặc biệt, Sâm Ngọc Linh chứa hoạt chất Majonoside-R2 (MR2) – loại Saponin có cấu trúc Ocotillol chiếm tới hơn 50% tổng lượng Saponin trong củ. Đây là hoạt chất cực kỳ hiếm, hầu như không có trong các loài sâm khác, giúp kháng khuẩn, chống căng thẳng (stress), chống oxy hóa mạnh mẽ, hiệp lực tốt với thuốc kháng sinh và thuốc điều trị tiểu đường.

2.2. Điều kiện sinh trưởng độc bản, không thể thay thế

Sâm Ngọc Linh mang tính đặc hữu rất cao. Cây chỉ phát triển tốt và tích tụ đầy đủ dưỡng chất khi sống dưới thảm thực vật dày của rừng già trên đỉnh Ngọc Linh, nơi có:

  • Khí hậu mát mẻ quanh năm (nhiệt độ trung bình 18 – 20°C).

  • Tầng đất mùn tơi xốp, giàu dưỡng chất cơ bản của núi cao. Đất chủ yếu là đất sét xám tro hoặc xám vàng nhạt trộn với lớp đất mùn hữu cơ màu đen trên bề mặt.

  • Nguồn nước suối tự nhiên hoàn toàn tinh khiết.

Chính điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu đặc thù này đã tạo nên nguồn năng lượng sinh học vô giá cho củ sâm.

Vườn Sâm Ngọc Linh rộng lớn của thương hiệu Sâm Ngọc Linh K5.

Vườn Sâm Ngọc Linh rộng lớn của thương hiệu Sâm Ngọc Linh K5.

2.3. Tác dụng dược lý vượt trội đối với sức khỏe

Nhiều nghiên cứu y khoa trong và ngoài nước đã chứng minh Sâm Ngọc Linh mang lại nhiều lợi ích sức khỏe toàn diện:

  • Tăng cường thể lực và hệ miễn dịch: Giúp cơ thể phục hồi nhanh sau khi ốm hoặc lao động nặng nhọc.

  • Giảm stress, chống trầm cảm: Nhờ có hoạt chất MR2 giúp giải tỏa lo âu, cải thiện tâm trí mà không làm mất ngủ.

  • Hỗ trợ điều trị ung thư: Giúp nâng cao thể trạng, hỗ trợ phòng ngừa sự phát triển của khối u và giảm tác dụng phụ trong quá trình hóa/xạ trị.

  • Bảo vệ gan và tim mạch: Giúp hạ cholesterol, ổn định huyết áp, bảo vệ tế bào gan trước các tác nhân gây hại.

  • Hỗ trợ chống lão hóa: Kích thích sản sinh tế bào mới, nuôi dưỡng làn da.

3. Cách nhận biết và sử dụng Sâm Ngọc Linh đúng chuẩn

3.1 Cách phân biệt Sâm Ngọc Linh thật

Do giá trị kinh tế rất cao, Sâm Ngọc Linh hay bị giả mạo bằng củ Tam Thất Vũ Diệp hoặc Sâm Lai Châu. Bạn có thể dựa vào các đặc điểm:

  • Hình dáng: Thân rễ nạc, đường kính 1 – 3,5 cm, chiều dài tùy theo số năm sinh trưởng, màu vàng nhạt hay màu vàng đất, có nhiều đốt, mang những vết sẹo do thân lụi hàng năm để lại, mỗi vết tương đương với một năm tuổi. Thân rễ mang nhiều rễ con và những vết nhăn dọc, dễ bẻ gãy. Ở cuối thân rễ có rễ củ thường ít phát triển, có dạng con quay, hình trụ, đôi khi có dạng hình người, màu vàng nhạt, mang nhiều rễ con và có vân ngang.

  • Mùi vị: Mùi thơm nhẹ, vị đắng hơi ngọt.

Củ Sâm Ngọc Linh quý hiếm.

Củ Sâm Ngọc Linh quý hiếm.

3.2 Các cách sử dụng phổ biến

1. Dùng tươi trực tiếp: Thái lát mỏng và ngậm tan từ từ trong miệng.

2. Ngâm mật ong: Cắt lát sâm tươi ngâm với mật ong rừng nguyên chất, vừa bảo quản được lâu vừa dễ uống.

3. Ngâm rượu: Dùng củ sâm cắm nguyên hình dáng ngâm cùng rượu gạo ngâm từ 3 – 6 tháng trở lên.

Qua bài viết trên, hy vọng bạn đã hiểu rõ Sâm Ngọc Linh là gì cũng như lý do vì sao thảo dược này lại được coi là Quốc bảo của Việt Nam. Sự kết tinh từ tinh hoa của đại ngàn núi rừng cùng bảng thành phần vượt trội đã đưa Sâm Ngọc Linh trở thành một trong những loài sâm đắt giá và tốt nhất trên thế giới.

 

Bài viết nổi bật